Η πρόταση της Ομάδας Δημιουργικής Έκφρασης

Η Ομάδα Δημιουργικής Έκφρασης εργάζεται για την παραγωγή υποστηρικτικού υλικού σχετικού με τη διδασκαλία της γλώσσας. [i] Το υλικό αυτό λαμβάνει υπόψη του το νέο Πρόγραμμα Σπουδών για τη Γλωσσική διδασκαλία και αποσκοπεί στη διεύρυνση, στον εμπλουτισμό και στον εκσυγχρονισμό των υπαρχόντων εγχειριδίων Έκφραση-Έκθεση για το λύκειο.

Το υλικό απευθύνεται σε φιλολόγους με τελικούς αποδέκτες τους μαθητές. Καλύπτει όλη την ύλη της γλωσσικής διδασκαλίας στο λύκειο, αλλά δεν είναι διαρθρωμένο κατά τάξεις. Εφαρμόζει τις σύγχρονες επιστημονικές θεωρίες και παιδαγωγικές μεθόδους για τη διδασκαλία του γλωσσικού μαθήματος. Βασικό χαρακτηριστικό του είναι ότι έχει δυναμική σύσταση και μορφή. Η ομάδα προτίθεται να ανανεώνει συστηματικά και να εμπλουτίζει το υλικό, καθώς αποβλέπει σε μια μακροπρόθεσμη υποστήριξη της διδασκαλίας του γλωσσικού μαθήματος, παρακολουθώντας τις επιστημονικές εξελίξεις στους τομείς της γλωσσικής διδασκαλίας και της παιδαγωγικής, καθώς και τον σύγχρονο προβληματισμό.
Οι άξονες στους οποίους κινείται η πρόταση της ομάδας για την προσέγγιση του γλωσσικού μαθήματος είναι οι ακόλουθοι:

Συγκεκριμένα, διερευνούμε τη διαμόρφωση του ύφους σε διάφορα κείμενα, καθώς εξετάζουμε τον βαθμό προφορικότητας (από τον αυθόρμητο-απροσχεδίαστο προφορικό λόγο στον επίσημο γραπτό) και τις μείξεις της μονολογικής-διαλογικής μορφής, λαμβάνοντας υπόψη το κειμενικό είδος και την περίσταση επικοινωνίας. (βλ. Επίπεδο ύφους, Βασιλική Μητσικοπούλου, και Ύφος, Ομάδα εργασίας Λεξικού Όρων: Αναστάσιος-Φοίβος Χριστίδης, Μαρία Θεοδωροπούλου, Μαρία Αραποπούλου, Γιαννούλα Γιαννουλοπούλου, Ελένη Μότσιου, Γιώργος Παπαναστασίου, Περικλής Πολίτης, Θεόφιλος Τραμπούλης)

Αποβλέπουμε στην κριτική γλωσσική ικανότητα, δίνοντας έμφαση στην πολυτροπικότητα των κειμένων και στον οπτικοακουστικό γραμματισμό. Επιδιωκόμενος στόχος: να ασκηθούν οι μαθητές στην αποκωδικοποίηση της εικόνας ή ενός πολυτροπικού κειμένου και παράλληλα να προχωρήσουν στη δημιουργία πολυτροπικού κειμένου, λαμβάνοντας υπόψη τις απαραίτητες παραμέτρους. Θεωρούμε ότι είναι ιδιαίτερα σημαντική η κριτική προσέγγιση της εικόνας, εντός ή εκτός πολυτροπικού κειμένου, δεδομένου ότι έχει μεγάλη δύναμη και μπορεί να επιδράσει ακόμη και στο ασυνείδητο του δέκτη μέσω των πολλαπλών και ποικίλως ερμηνεύσιμων συμπαραδηλώσεων που έχει.( βλ. Γλώσσα της εικόνας και εκπαίδευση, Ουρανία Σέμογλου)

Δίνουμε έμφαση στη συγκινησιακή λειτουργία και χρήση της γλώσσας στην οποία κέντρο βάρους είναι ο πομπός, καθώς αποκαλύπτει άμεσα τη διάθεσή του. Για τον λόγο αυτό προσφέρουμε ευκαιρίες στους μαθητές για διερευνητική ομιλία και για εκφραστικό/ στοχαστικό γράψιμο. Η διερευνητική ομιλία τούς δίνει τη δυνατότητα να σκέφτονται φωναχτά, πριν ακόμη καταλήξουν σε μια διαμορφωμένη άποψη, ενώ με το εκφραστικό γράψιμο, π.χ. με τη γραφή ημερολογίου και άλλων παρόμοιων κειμένων, επεξεργάζονται και εκφράζουν σκέψεις και συναισθήματα. (βλ. Ο εκφραστικός λόγος, Περικλής Πολίτης)

Η λογοτεχνία συνδυάζεται με τη διδασκαλία της γλώσσας, αφού και η λογοτεχνία γλώσσα είναι, και μάλιστα με τη συγκινησιακή και ποιητική λειτουργία της. Με τον τρόπο αυτό οι μαθητές ανιχνεύουν τις λειτουργίες αυτές και γνωρίζουν την απόλαυση της ανάγνωσης. Ταυτόχρονα, ως κριτικοί αναγνώστες, αποκτούν επίγνωση των κοινωνικών, φιλοσοφικών, υπαρξιακών κτλ. προβλημάτων, που θίγουν στα κείμενά τους οι λογοτέχνες, και διερευνούν τους μηχανισμούς γραφής ενός λογοτεχνικού κειμένου. Τέλος, εμπλέκονται οι ίδιοι στη διαδικασία της γραφής, με έμφαση στη συγκινησιακή και στην ποιητική λειτουργία της γλώσσας, σε κείμενα που εκφράζουν προβληματισμούς και συναισθήματα. (βλ. Η δημιουργική γραφή στο σχολείο: Ένα πολυεργαλείο για την παραγωγή συνεχούς γραπτού λόγου, Σοφία Νικολαϊδου και Η ποίηση ως δημιουργική γραφή-Μια νεανική πρόκληση, Αλίκη Συμεωνάκη και Δημιουργική γραφή ποιητικού κειμένου στο σχολείο. Η λέξη-εξοικείωση με τη δομική μονάδα, Αλίκη Συμεωνάκη)

Δεχόμαστε ότι η αισθητική εμπειρία είναι ολιστική και ότι συμβάλλει σημαντικά στην καλλιέργεια του κριτικού στοχασμού και γενικότερα στην ολόπλευρη ανάπτυξη του μαθητή. Αφιερώνουμε, λοιπόν, στην τέχνη ειδική θεματική ενότητα, και παράλληλα αξιοποιούμε τις τέχνες ως εργαλεία βιωματικής μάθησης για την παραγωγή λόγου. (βλ. Αξιοποίηση των τεχνών στην Εκπαίδευση, Μείζον Πρόγραμμα Επιμόρφωσης)

Επιδιώκουμε να προβληματίσουμε τους μαθητές σχετικά με το θέμα των πολλαπλών ταυτοτήτων τις οποίες κατασκευάζουν τα άτομα μέσω του προφορικού, του γραπτού και του πολυτροπικού λόγου. Ο προβληματισμός αυτός μπορεί να τους βοηθήσει: πρώτον να αυτοπροσδιορίζονται αποτελεσματικά και δεύτερον να ερμηνεύουν τις ταυτότητες που οι άλλοι προβάλλουν στην επικοινωνία, λαμβάνοντας υπόψη τα κοινωνικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά που συνδιαμορφώνουν τις ταυτότητες. (βλ. Λόγος και ταυτότητες, Αργύρης Αρχάκης και Βίλλυ Τσάκωνα και Αφηγηματική κατασκευή ταυτοτήτων και κριτική γλωσσική εκπαίδευση: Βασικές θέσεις, Αργύρης Αρχάκης)

Συνδέουμε τις γνώσεις για τη γλώσσα με τις γνώσεις για τον κόσμο, προωθούμε την κριτική ανάγνωση των κειμένων και συνδυάζουμε τους γλωσσικούς στόχους του μαθήματος με στόχους αξιακούς, έχοντας ως γνώμονα τις ανθρωπιστικές και δημοκρατικές αξίες. (Ο ρόμβος της γλωσσικής εκπαίδευσης, Δημήτρης Κουτσογιάννης)

Το υλικό συνίσταται στα παρακάτω τρία μέρη τα οποία συνδέονται μεταξύ τους με υπερδεσμούς:

1ο Θεματικές ενότητες, όπου στεγάζεται το κύριο υλικό το οποίο παρήγαγε και επεξεργάστηκε η ομάδα.

2ο Θεωρία για τη γλωσσική διδασκαλία, όπου φιλοξενούνται κείμενα διαφόρων συγγραφέων που αναφέρονται στη θεωρία για τη γλωσσική διδασκαλία.

3ο Ευρετήριο το οποίο περιλαμβάνει: α) τον κατάλογο Κειμενικά είδη, β) τον κατάλογο Γλωσσικά φαινόμενα και γ) τις Χρήσιμες πληροφορίες. Στον κατάλογο Κειμενικά είδη βρίσκονται ταξινομημένα κατά κειμενικό είδος τα περισσότερα από τα κείμενα που περιέχουν οι Θεματικές ενότητες και μάλιστα επισημαίνεται το γλωσσικό φαινόμενο στο οποίο εστιάζουν οι ασκήσεις που συνοδεύουν το κείμενο. Στον κατάλογο Γλωσσικά φαινόμενα, με αφετηρία κάποιο συγκεκριμένο γλωσσικό φαινόμενο κάθε φορά, αναφέρονται κείμενα και ασκήσεις από όλες τις Θεματικές ενότητες που προτείνονται για τη διδασκαλία αυτού του φαινομένου. Οι Χρήσιμες πληροφορίες αφορούν διευκρινίσεις σχετικά με κάποια κειμενικά είδη που δεν περιλαμβάνονται στα εγχειρίδια Έκφραση- Έκθεση, όπως η συνέντευξη, κείμενα που εμφανίζονται στο Facebook και σε άλλα ψηφιακά κοινωνικά δίκτυα, καθώς και διάφορες διδακτικές προτάσεις, π.χ. για τη γραφή θεατρικών διαλόγων, για την οργάνωση αγώνων επιχειρηματολογίας, για τη δημιουργία λογισμικού παρουσίασης, κ.ο.κ.

Υπάρχουν οι εξής τέσσερις Θεματικές ενότητες: Νέοι, Σιωπή, Πρόσφυγες-Μετανάστες και Τέχνη. Η διάρθρωση του υλικού κατά Θεματικές ενότητες προτιμήθηκε από τη διάρθρωση κατά τάξεις, επειδή διευκολύνει τον διδάσκοντα να επιλέξει κατά περίπτωση. Η επιλογή της θεματικής των ενοτήτων βασίστηκε στο παρακάτω σκεπτικό. Με το θέμα «νέοι» επιδιώκουμε να κεντρίσουμε το ενδιαφέρον των μαθητών, εφόσον απευθυνόμαστε σε εφήβους. Η ενότητα τους δίνει τη δυνατότητα να διερευνήσουν προβλήματα που απασχολούν τους εφήβους σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο, όπως είναι οι σχέσεις μέσα στο οικογενειακό και το σχολικό περιβάλλον, η λειτουργία των μαθητικών κοινοτήτων, ο σχολικός εκφοβισμός, η επιλογή σπουδών, οι συνθήκες επαγγελματικής αποκατάστασης, ο ρόλος των νεανικών πολιτικών οργανώσεων και κινημάτων, η πολιτική κοινωνικοποίηση, κ.ά.

Θεωρούμε ότι και το θέμα «σιωπή» αφορά, επίσης, άμεσα τους εφήβους μαθητές, γιατί η σχετική ενότητα τους προσφέρει, με διάφορους τρόπους, την ευκαιρία να εμβαθύνουν στις ανθρώπινες σχέσεις, να γνωρίσουν καλύτερα τον εαυτό τους, να βρουν τη δική τους «φωνή» και να βελτιώσουν τις σχέσεις τους με τους άλλους. Συγκεκριμένα η ενότητα τους δίνει τη δυνατότητα: να αντιληφθούν τη σημασία της σιωπής σε διάφορες περιστάσεις επικοινωνίας, να κατανοήσουν τα αίτια και τις συνέπειες της ηθελημένης ή της επιβεβλημένης σιωπής, να διερευνήσουν τρόπους και συμπεριφορές, για να προβάλουν αντίσταση στη σιωπή που τους επιβάλλεται από άλλους, να εκτιμήσουν τις δημοκρατικές αξίες της ελευθερίας του λόγου και της έκφρασης.

Η επιλογή της θεματικής για τους πρόσφυγες/μετανάστες έλαβε υπόψη ότι το «προσφυγικό» αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα σύγχρονα προβλήματα με διαστάσεις κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές και πολιτιστικές. Πρόκειται, λοιπόν, για ένα επίκαιρο θέμα που συνδέεται άμεσα με τη διεκδίκηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την προάσπιση βασικών αξιών του πολιτισμού μας και επομένως είναι κατάλληλο για τον προβληματισμό των νέων ανθρώπων, ώστε να αναπτύξουν ενσυναίσθηση για όσους αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τον τόπο τους αναζητώντας καλύτερες συνθήκες ζωής.

Στο θέμα «τέχνη» έχουμε ήδη αναφερθεί, εξηγώντας τους βασικούς λόγους για τους οποίους δίνουμε ιδιαίτερη βαρύτητα και αφιερώνουμε ειδική ενότητα. Να προσθέσουμε, επιπλέον, ότι η επιλογή της συγκεκριμένης θεματικής ανταποκρίνεται απόλυτα στην ανάγκη των εφήβων να εκφράσουν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους με τον ελεύθερο και δημιουργικό τρόπο των τεχνών. Η ενότητα προσκαλεί τους μαθητές να ταξιδέψουν στον μαγικό κόσμο της τέχνης, να ανακαλύψουν τους θησαυρούς της, να μεταμορφωθούν σε δημιουργούς και να απολαύσουν τη χαρά της δημιουργίας.

Πρέπει να τονιστεί, πάντως, ότι η οργάνωση του υλικού γύρω από τις συγκεκριμένες θεματικές όχι μόνο δεν αποκλείει, αλλά ευνοεί την ενασχόληση και με άλλα θέματα. Θα λέγαμε ότι τα παραπάνω θέματα αποτελούν απλώς τον κεντρικό πυρήνα σε κάθε ενότητα, γύρω από τον οποίο διαπλέκονται ποικίλα άλλα θέματα, που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα.

Κάθε Θεματική ενότητα περιλαμβάνει:

  • Μεγάλο αριθμό επιλεγμένων κειμένων που καλύπτουν όλες τις Θεματικές ενότητες που διδάσκονται στο λύκειο. Τα κείμενα επιλέγονται από μια μεγάλη ποικιλία πηγών και καλύπτουν όλα τα κειμενικά είδη. Τονίζεται ότι πολλά από αυτά τα κείμενα είναι πολυτροπικά, όπως ειδικά επιλεγμένα βίντεο, τραγούδια, φωτογραφίες, κινηματογραφικές ταινίες κ.ά.
  • Μεγάλη ποικιλία ασκήσεων για όλα τα κείμενα.
  • Πολλαπλές διδακτικές προτάσεις, ολοκληρωμένα διδακτικά παραδείγματα, σχέδια μαθήματος, ερευνητικές εργασίες (project) και εργαστήρια.

Το υλικό απευθύνεται σε μαθητές των τριών τάξεων του λυκείου, αλλά θα μπορούσε να αξιοποιηθεί, εν μέρει, και για τη διδασκαλία του γλωσσικού μαθήματος στο γυμνάσιο. Παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία σε κείμενα και ασκήσεις, λαμβάνοντας υπόψη τις δυνατότητες, τα εφόδια, τα ενδιαφέροντα και τις παραστάσεις που έχουν ενδεχομένως διάφορες κατηγορίες του μαθητικού πληθυσμού, όπως π.χ. μαθητές με υψηλή ή χαμηλή σχολική επίδοση, μαθητές σε αστικά κέντρα και στην επαρχία κ.ά. Εναπόκειται πάντα στον καθηγητή η επιλογή, ανάλογα με τη βαθμίδα στην οποία διδάσκει, τις ανάγκες, τη δυναμική και τις ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει η εκάστοτε τάξη. Η επιλογή μπορεί να γίνει, μάλιστα, οριζόντια, αντλώντας κείμενα και ασκήσεις από δύο ή και περισσότερες Θεματικές ενότητες για τη διδασκαλία ενός κειμενικού είδους, όπως π.χ. το άρθρο, το ημερολόγιο, η παρουσίαση- κριτική κ.ά. Οι όποιες επιλογές διευκολύνονται ιδιαίτερα με τη χρήση των δύο καταλόγων που περιλαμβάνονται στο Ευρετήριο. Έτσι, θα λέγαμε ότι δίνεται η ευκαιρία στον καθηγητή να δημιουργήσει το δικό του, τρόπον τινά, διδακτικό εγχειρίδιο, με βάση τις επιλογές του από το συγκεκριμένο υλικό ή και από άλλες έντυπες και ψηφιακές πηγές.

Εξυπακούεται ότι το προτεινόμενο διδακτικό υλικό δεν υποκαθιστά τα υπάρχοντα διδακτικά εγχειρίδια, αλλά τα υποστηρίζει. Σε κάθε διδακτική ενότητα σηματοδοτείται, με διακριτό τρόπο, το υπό εξέταση γλωσσικό φαινόμενο και σημειώνεται σύνδεσμος που παραπέμπει στα βιβλία Έκφραση-Έκθεση για το λύκειο. Επομένως εναπόκειται και πάλι στον καθηγητή η οργάνωση του μαθήματος με αφετηρία ή απόληξη της διδασκαλίας το κατάλληλο για την τάξη του εγχειρίδιο, ώστε να αξιοποιήσει ο διδάσκων πληροφορίες για τη θεωρία, κείμενα και ασκήσεις.

Σημειώσεις

  • Να ληφθεί υπόψη ότι χρησιμοποιούμε συχνά τον τύπο του αρσενικού γένους και για το θηλυκό γένος, για λόγους οικονομίας και αισθητικής του κειμένου.
  • Δεν έχουμε κάνει διορθωτικές παρεμβάσεις στα κείμενα που περιλαμβάνονται στις Θεματικές Ενότητες, ενώ προσπαθήσαμε να διατηρήσουμε, κατά το δυνατόν, τη μορφή με την οποία δημοσιεύτηκαν τα κείμενα.

[i] 1 Η ομάδα αποτελείται από τους: Κούλα Αδαλόγλου, Γιούλη Αλεξίου, Γιώργο Αποστολίδη (εργάστηκε με την ομάδα μέχρι τον Δεκέμβριο του 2014), Άβρα Αυδή, Τζένη Καραβίτη, Ελένη Λόππα, Πανταζή Μητελούδη και Φωτεινή Φλώρου. Εργάζεται σε εθελοντική βάση τα τελευταία πέντε χρόνια, από το 2011 κ.ε., και προσέφερε τη δουλειά της με τη μορφή δωρεάς στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, προκειμένου να αξιοποιηθεί από τους συναδέλφους εκπαιδευτικούς.
Ο σχεδιασμός του αρχικού θέματος-εικόνας της ιστοσελίδας έγινε από τον  Κωνσταντίνο Χαραλαμπίδη, Αρχιτέκτονα Μηχανικό.